Przejdź na stronę główną Interia.pl

Wybierz dział

Sklepy cynamonowe (B. Schulz)

Problematyka

Światopogląd i filozofia Schulza

Prawie 10 lat życia Schulz spędził na samokształceniu, studiując różne prądy psychologiczno-filozoficzne oraz czytając wiele książek. Trudno dziś ustalić dokładnie lektury pisarza, lecz z pewnością dobrze znał literaturę Młodej Polski, wiedeńskich modernistów. Pozostawał pod wpływem uwielbianego Rainera Marii Rilkego, Franza Kafki, Alfreda Kubina, Tomasza Manna oraz Biblii. Na świato-poglądzie pisarza odcisnęły swoje piętno filozofia Bergsona, Adlera, Nietzschego, Schopenhauera, Freuda.

Według Schulza przeżycia i doznania wczesnego dzieciństwa kształtują osobowość człowieka. Doznania te nie są w pełni zrozumiałe i ich symbolika pozostaje niejasna. Wpływ świata zewnętrznego tak dalece ingeruje w kształtowanie osobowości jednostki, że obrazy z tego świata stają się elementami jej konstrukcji. Życiowym zadaniem człowieka jest poznanie siebie i świata oraz zrozumienie sensu ludzkiej egzystencji. Odbywa się to poprzez odczytywanie owych znaków-obrazów z dzieciństwa. Jednak wytłumaczenie tych symboli nigdy nie jest wyczerpujące. Powstały one bowiem w okresie, gdy człowiek nie uświadamiał sobie ich znaczenia, natomiast nie można tego wyjaśnić za pomocą pojęć nabytych w kontaktach społecznych. Dodatkowo jednostce trudno obiektywnie oceniać to, co składa się na jej osobowość, gdyż pod pewnymi symbolami ukryte są ciemne strony ludzkiej natury, których istnienia człowiek nie chce sobie uświadomić.

Dlatego właśnie bohater Schulza nie może wyjaśnić żadnych pojęć, odczuwa jedynie pewne analogie struktur i form, czyli do pierwotnych obrazów-znaczeń dopisuje kolejne, a własne życie kontrastuje z mitologią. W ten sposób próby odczy-tania pewnych zjawisk łączą się z tworzeniem nowych. Sam akt tworzenia nie jest przywilejem jedynie Boga-Demiurga, lecz wszystkich istot obdarowanych duchem. Różne są jednak efekty twórczej działalności istoty boskiej i istot ludzkich. Bóg stwarza na wieczność, zaś ludzkie dzieła są tandetne i przemijające, są bowiem wynikiem walki człowieka z materią.

Takim tworem jest manekin - istota stworzona dla pełnienia określonej funkcji. Ogólnie mianem „manekina” określić można każdą rzecz, której człowiek nadaje znaczenie i ustala miejsce we wszechświecie. Poglądy Jakuba z Traktatu o manekinach są w ogólnych zarysach teorią twórczości artystycznej pisarza.

Bohater Schulza nie tylko pragnie zostać kreatorem i przynależeć do uduchowionej klasy twórców, interesuje go też zmysłowa sfera natury ludzkiej. Poszukuje doznań i przeżyć „niższych” - cielesnych. Tak więc jest to człowiek, którego cechuje niepełność. Z jednej strony chciałby poznać tajemnice bytu, naśladować Boga w akcie stworzenia, zrozumieć egzystencję innych, a z drugiej strony jest ograniczony krótkim życiem, tworzy jedynie ułomne i przemijające twory, a los skazuje go na wyobcowanie i samotność.

W twórczości Schulza ogromne znaczenie odegrał mit. Jeden z programowych tekstów pisarza nosi tytuł Mityzacja rzeczywistości. Twierdzi, że świat jest stale „umityczniany”. W naszych ideach, języku, pojęciach wszystko pochodzi z mitów. Również „poezja jest mitologizowaniem, dąży do odtworzenia mitów o świecie”. Elementy mitologiczne występują w różnych sytuacjach: pojęcie maski, mitologiczne wzorce fabularne (np. rytuał ofiarowania z Sierpnia), przemiany ludzi w zwierzęta, niezwykłe eksperymenty (Ptaki), postaci mitologiczne (Ojciec jako prorok w Nawiedzeniu). W wątkach mitycznych Schulz ukrył tajemnicę bytu i ciemne strony własnej psychiki.

Symbole i ich wymowa

Dom

Dom stoi w opozycji do Kosmosu niosącego ze sobą chaos i niepokój. Domem określa Schulz każde miejsce, dające człowiekowi schronienie. Wszystkie struktury zapewniające bezpieczeństwo tworzą pewną zhierarchizowaną przestrzeń, budową przypominającą cebulę lub „ruską babę”. I tak centrum tej struktury jest łóżko człowieka, a następnie: pokój, mieszkanie, dom i podwórze, ogród, ulica i rynek, miasto i okolica. Tworzą one barierę chroniącą przed żywiołami Kosmosu.

Sklep

Sklep jest nie tylko miejscem zarobkowania Jakuba. Pełni też funkcję centrum egzystencji, pozwalającego na oderwanie się od świata szarej codzienności. Kolorowe materiały wypełniające sklepowe półki są tworzywem dla twórczości ojca autora. Stanowią synonim poezji, będącej ucieczką od prozy życia. Również tytułowe sklepy cynamonowe są dla młodego chłopca mitycznym Kosmosem, którego bezskutecznie poszukuje. Owe sklepy symbolizują świat nieosiągalnych marzeń i pragnień.

Labirynt

Labirynt jest często pojawiającym się elementem symboliki Schulza. Formę taką przybiera miasto w nocy, gmach gimnazjum i niebo (Sklepy cynamonowe), mieszkanie i dom rodzinny bohatera (Nawiedzenie) oraz zaplecze warsztatu krawieckiego z Ulicy Krokodyli. Labiryntem może być też wnętrze ludzkie pełne tajemniczych zakamarków i ukrytych myśli (Nawiedzenie). Aby pojąć sens Schulzowskiej symboliki labiryntu, należy przypomnieć bogatą tradycję tego elementu kultury europejskiej. Może to być symbol ochrony środka - miejsca świętego i boskiego, może też oznaczać wewnętrzną zasadę budowy świata. Pod tym ukrywać się może również coś groźnego i niebezpiecznego. Błądzenie labiryntem to albo poszukiwanie prawdy („środka”), lub odejście od centrum życia. Jest jeszcze jedna hipoteza dotycząca labiryntu - ma on symbolizować kobiece narządy rodne, a błądzenie po nim ma znaczenie erotyczne.

Ambiwalentne uczucia związane z labiryntem wynikają z jego dwoistej natury: z jednej strony jest to zwarta, nie pozbawiona sensu struktura, którą można poznać i opisać, z drugiej zaś strony staje się, zwłaszcza w nocy, przerażającą przestrzenią błądzenia.

Ptaki

Ptaki mają podobne znaczenie jak sklep. Dodatkowo symbolizują też poezję. Ojciec bohatera w pogoni za marzeniami pragnie zostać ptakiem i eksperymentuje z ptakami. Niestety twory jego doświadczeń są monstrualne i zniekształcone. Dla ludzi nie rozumiejących i nie potrzebujących poezji „ptaki są puste w środku, a świetnie kolorowe na zewnątrz”. Przeganiają oni kamieniami powracające ptaki. Zagrożeniem dla świata poezji jest nie tylko tłum szturmujący sklep, lecz i ulica Krokodyli, będąca zapowiedzią nowego, uprzemysłowionego świata. Świata, w którym nie ma miejsca dla poezji i duchowego piękna.

Ojciec

Postać Ojca symbolizuje odchodzący świat galicyjskich miasteczek. Dla Józefa ojciec jest niczym biblijny prorok i czarodziej. Z podziwem opisuje dokonania i poszukiwania Jakuba. Chwilami obraz Ojca staje się groteskowy - siadał „rozkraczony szeroko na wielkim, porcelanowym urynale”. Jakub stopniowo oddalał się od realnego świata, tocząc wewnętrzne spory upodabniał się do zamkniętego w skorupie orzecha. Coraz częściej nawiedzały go koszmarne sny i zmiany nastroju. W kątach „siedziały nieruchomo wielkie karakony”.

Karakony symbolizują zagrożenie otaczające chorego ojca. Przerażony i ogarnięty wstrętem ojciec walczył z nimi. Stopniowo oddalał się od rzeczywistości. Po śmierci w wyobrażeniach syna pozostał wspaniałym kondorem wzbijającym się ku niebu, natomiast matka wspominała go jako zmienionego w gigantycznego karakona.

Kompozycja, styl, narracja Sklepów cynamonowych

W publikacjach analizujących Sklepy cynamonowe świadomie pisze się o zbiorze nowel, opowieści, a najczęściej po prostu określa się je jako „książkę” lub „prozę”. Kwalifikacja gatunkowa utworu jest niełatwa, bowiem Schulz świadomie łamał konwencje epiki. Swoją twórczość traktował raczej jako poezję, a nie jako prozę. Tradycyjna proza bowiem jest tylko kopiowaniem pozbawionym pierwiastka kreatywnego. U Schulza natomiast nie ma wyraźnej fabuły, logicznych związków przyczynowo-skutkowych. Przedmioty pojawiają się i znikają, zmieniają swoją formę. Wszystko sprawia wrażenie onirycznego, nierealnego świata. Rzeczywistość została zdeformowana i zniekształcona.

Język utworu jest językiem poetyckim, który pozwala Schulzowi na penetrację głębokich warstw świadomości. Mamy do czynienia z bogactwem metafor zmierzających do zmieszania sfer, czyli na przykład do personifikacji przedmiotów martwych i pojęć abstrakcyjnych (pory roku i dnia) oraz animizacji człowieka (oj-ciec - karakon) lub przedstawienie go w formie „kupy mięsa” (Łucja w Sierpniu). W sferze składni zdecydowanie przeważają zdania złożone o nadrzędnie-podrzędnym układzie nad zdaniami współrzędnymi. Sporo też jest zdań złożonych nawet więcej niż pięciokrotnie! Dialogów jest niewiele, zwykle przechodzą w monologi wewnętrzne odwołujące się do czytelnika (słuchacza?). Słownictwo utworu jest bogate, chwilami manieryczne. Schulz posługuje się zwrotami z różnych dziedzin nauki, z epitetami metaforycznymi, elementami obrazowymi. Pisarz wykazuje wyjątkową wrażliwość na obrazowanie zmysłowe, szczególnie na barwy, kształty i dźwięki. Często mieszając różne wrażenia posługuje się synestezją (to jest przypisywaniem wrażeń pochodzących z jednego zmysłu innemu zmysłowi, np.: ciepła barwa). Szczególnie dużo bodźców zmysłowych dostarcza świat przyrody, u Schulza wręcz barokowo - żywiołowy (np. Sierpień). Również wirtuozowski jest opis zimy, nocy i wichury. W niektórych fragmentach utworu pisarz posługuje się wzniosłym, pełnym patosu stylem biblijnym (np. ojciec - prorok w Nawiedzeniu).

Język Sklepów cynamonowych jest językiem prozy poetyckiej i estetyzującej, w której twórca niczym mag, z każdego słowa potrafi wydobyć nawet najbardziej niezwykłe znaczenie. Ze stylem utworu ściśle wiąże się specyficzna, dwupłaszczyznowa narracja. Można tu mówić o współistnieniu narracji kreatywnej (czyli tworzącej nową rzeczywistość) z narracją dyskursywną - odwołującą się do odbiorcy poprzez pytania retoryczne i apostrofy. W niektórych częściach zdecydowanie przeważa jeden typ narracji, w innych mieszają się one ze sobą.

Zobacz podobne opracowania

Bolesław Leśmian
  • Liceum
  • Język polski
  • Dwudziestolecie międzywojenne
Bolesław Leśmian
  • Liceum
  • Język polski
  • Dwudziestolecie międzywojenne
Julian Tuwim
  • Liceum
  • Język polski
  • Dwudziestolecie międzywojenne
Julian Tuwim
  • Liceum
  • Język polski
  • Dwudziestolecie międzywojenne
Julian Przyboś
  • Liceum
  • Język polski
  • Dwudziestolecie międzywojenne

Ciekawostki (0)

Zabłyśnij i pokaż wszystkim, że znasz interesujący szczegół, ciekawy fakt dotyczący tego tematu.