Przejdź na stronę główną Interia.pl

Wybierz szkołę

Wybierz dział

Zaproszenie do wspólnej nauki

zaprasza Cię do wspólnej nauki fiszek

Połączenie głosowe
Upewnij się, że masz włączone głośniki i mikrofon
Odrzuć

Noce i dnie t. 1 (M. Dąbrowska)

Problematyka

Noce i dnie jako powieść autobiograficzna, epos, „powieść rzeka” i powieść społeczno-obyczajowa

Noce i dnie powstały w latach dwudziestych, stopniowo ukazywały się w czasopismach, a ostateczne wydanie nastąpiło w latach 1931-34: Bogumił i Barbara (1931), Wieczne zmartwienie (1932), Miłość (1933) i Wiatr w oczy (1934). Akcja powieści rozpoczyna się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, kończy z wybuchem I wojny światowej. Pojawiają się też dygresje sięgające do powstania styczniowego.

Dwa pierwsze tomy to powieść o małżeństwie Barbary i Bogumiła, ich codziennych kłopotach i radościach, życiu na wsi, budowaniu własnej rodziny. W częściach III i IV na plan pierwszy wysuwają się losy córki Niechciców - Agnieszki, która podczas zagranicznych studiów wiąże się z działaczem rewolucyjnym, emigrantem politycznym, Marcinem Śniadowskim. Pracując w demokratycznych związkach młodzieżowych przygotowują się do walki o odzyskanie niepodległości Polski.

Tomy III i IV różnią się nieco narracją i historyczną perspektywą od dwu poprzednich. Bierze się to prawdopodobnie stąd, że ich główną bohaterką jest Agnieszka, w której Dąbrowska sportretowała samą siebie. Utrudniło to pisarce zachowanie koniecznego dystansu wobec przedstawianych spraw. W powieści występują też inne wątki autobiograficzne: Kaliniec jest obrazem Kalisza, Serbinów - Rusinowa, postaci Bogumiła i Barbary są wzorowane na rodzicach Dąbrowskiej.

Powieść jest przykładem „powieści rzeki” i sagi rodzinnej, charakterystycznych dla ówczesnej literatury europejskiej - Saga rodu Forsytów Johna Galsworthy’ego, Buddenbrookowie Tomasza Manna. Czerpiąc z wzorców prozy realistycznej XIX w. (Prus, Orzeszkowa) i modernistycznej oraz odwołując się do najnowszych wów-czas osiągnięć wiedzy psychologicznej, socjologicznej i filozoficznej (Bergson, Freud, Abramowski, etyka Conradowska) Dąbrowska ukazała swoich bohaterów z podwójnej perspektywy: egzystencjalnej i historycznej. Ludzie są cząstką natury nie znającą swego przeznaczenia, ale doświadczają tragizmu i tajemnicy istnienia, próbując przeniknąć zagadkę bytu. Niespodzianki ludzkiego losu i historii świata nie zakłócają spokojnego strumienia życia. Ciągłość trwania wyznaczają cykliczne zmiany przyrody, zgony i narodziny, święta i codzienna praca.

Powieść jest też eposem (epopeją), gdyż ukazuje losy bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla całego narodu. Obserwujemy liczne zmiany społeczne: przede wszystkim upadek wielkiej własności ziemskiej, głównie z powodu konfiskaty majątków przez zaborców po upadku powstania styczniowego. W miastach powstawała silna nowa klasa, mieszczaństwo i przemysłowcy, natomiast ze szlachty wyrastała polska inteligencja.

Noce i dnie można określić mianem powieści spoleczno-obyczajowej. Dąbrowska, ukazując losy bohaterów, zwraca bowiem uwagę nie tylko na motywację ich postępowania, ale i na konkretne warunki społeczne determinujące to postępowanie.

Tło społeczno-polityczne

Wspomniano już, że ukazując losy bohaterów na tle ważnych przemian społecznych powieść spełnia wymagania eposu. Dąbrowska ukazała charakterystyczne dla przełomu wieków zmiany, które ogarnęły polskie społeczeństwo. Nie spotykamy w Nocach i dniach klasy wielkiego ziemiaństwa. Z krótkich wspomnień i rozmów na przyjęciach wyłania się obraz skostniałej grupy, broniącej swoich interesów i walczącej z każdą nowością. Ta klasa odeszła już w przeszłość: albo straciła majątki przez własne zaniedbania, albo zostały one skonfiskowane przez zaborcę w odwecie za powstanie styczniowe. W miejscu dawnych latyfundiów powstały drobne gospodarstwa zarządzane najczęściej przez potomków dawnych właścicieli.

Nowe miejsce w społeczeństwie zajmuje powstająca właśnie klasa kapitalistów i mieszczan. Trudnią się oni handlem, spekulacją ziemią i domami, wynajmują mieszkania w swoich kamienicach. Ta nowa klasa zwykle traci sens życia w pogoni za majątkiem.

Powstaje też nowa inteligencja - szukająca spełnienia ambicji życiowych nie w posiadaniu rzeczy materialnych, lecz w pozyskanej wiedzy. Prawdziwie twórcze intelektualne życie jest skierowane ku innym ludziom i prowadzi do budowy świadomości narodowej. Prezentują je w powieści Agnieszka i Anka.

Są też bohaterowie znajdujący sens życia w działalności społecznej - Michalina Ostrzeńska i Stefania Holszańska. Ich społecznikostwo jest może zbyt hałaśliwe i potraktowane nieco z przymrużeniem oka, ale z pewnością pożyteczniejsze od biernego intelektualizmu Daniela i Bodzia Ostrzeńskich.

Nie ma jednak w powieści bohaterów, którzy potrafiliby uzyskać równowagę między pogonią za dobrami materialnymi i życiem intelektualnym. Z drugiej strony inteligenci zazwyczaj żyją w skromnych warunkach, rezygnując z poszukiwania lepszego standardu życia. Dąbrowska i tu nie ocenia, która z postaw jest lepsza. Obiektywnie przedstawia zalety i wady obu typów zachowań, czytelnikowi pozostawiając ostateczne rozstrzygnięcie.

Eklektyzm filozoficzny Nocy i dni

Dąbrowska ukazała losy bohaterów Nocy i dni przez pryzmat kilku różnych prądów filozoficznych.

- Filozofia pozytywistyczna. Postawa Bogumiła, traktującego pracę jako wartość nadającą sens życiu, jest typowa dla pozytywistycznych organiczników. Niechcic ocenia ludzi według pożytku, jaki ich praca przynosi społeczeństwu. Przyszłość i siłę narodu widzi w dobrze zorganizowanym wspólnym wysiłku. Również Bar-barze znane były założenia filozofii pozytywistycznej - czytała Historię cywilizacji Anglii Buckle’a, Przyczyny zjawisk w przyrodzie organicznej Huxley’a.

- Filozofia modernistyczna. Bardzo ważne w życiu bohaterów są zawody miłosne. Wywołują dramaty, zaburzenia psychiczne, prowadząc nawet do śmierci i obłędu (Teresa, Celina). Miłość ma w powieści siłę demoniczną.

- Egzystencjalizm. Barbara odczuwa dręczący niepokój sensu istnienia, poczucie ułomności i słabości natury ludzkiej.

- Naturalizm. Człowiek jest podporządkowany prawom natury. Podlega niezmiennemu cyklowi narodzin i śmierci. Nieodłącznym elementem ludzkiego życia są choroby, kalectwo i cierpienie.

- Elementy filozofii Bergsona. Życie ludzkie, nawet jego najbardziej dramatyczne wydarzenia, rozgrywa się na tle ciągłego, niezmiennego przepływu czasu. Jednostki twórcze cechuje pęd życiowy, popychający je do intensyfikacji przeżyć, a największe szczęście człowiek odczuwa w chwilach poczucia jedności z otaczającym światem.

- Etyka Conradowska. Najwyższym dobrem dla człowieka jest drugi człowiek, a nie teologia czy ideologia. Dlatego należy dochowywać danych obietnic, być wiernym pewnym zasadom.

Ciekawostki (0)

Zabłyśnij i pokaż wszystkim, że znasz interesujący szczegół, ciekawy fakt dotyczący tego tematu.