Przejdź na stronę główną Interia.pl

Wybierz dział

Szewcy (S. I. Witkiewicz - Witkacy)

Problematyka

Twórczość Witkacego - główne zagadnienia: „Tajemnica istnienia”, niepokój metafizyczny, Czysta Forma, Teatr Czystej Formy

W całej twórczości Witkiewicza przewija się pojęcie tajemnicy istnienia. Stała się ona centralnym punktem filozoficznych rozważań i artystycznych poszukiwań Witkacego. Z pewnością trudno jest wyjaśnić sens owej tajemnicy. Już samo istnienie jest tajemnicą. Dodatkowo sprawę komplikuje pytanie o sens istnienia „dlaczego to, co istnieje, istnieje i dlaczego ja, Istnienie Poszczególne, jestem tym właśnie, a nie innym istnieniem?”. Szukając odpowiedzi Witkacy wprowadził dwa pojęcia - jedności i wielości. Twierdził, że „Tajemnica istnienia jest to jedność w wielości i nieskończoność jego tak w małości, jak w wielkości przy jednoczesnej koniecznej ograniczoności każdego Istnienia Poszczególnego”. Jednością jest człowiek, wielością inni osobnicy. Świadomość istnienia każdy człowiek posiada „sam z siebie”, ale i poprzez istnienie wielości. Tożsamość człowieka (wg Witkacego „cielesnego stworu żywego”) jest równoznaczna z danymi mu jakościami (czyli myślami i wrażeniami).

Człowiek pragnie osiągnąć równowagę pomiędzy swoimi doznaniami a własną tożsamością. Chce też zrozumieć związek pomiędzy swoją jednostkowością a całością istnienia - związek, który pozwoliłby mu zrozumieć własny los. Owo pragnienie nazwał Witkacy niepokojem metafizycznym. Ten niepokój odróżnia człowieka od zwierząt, co więcej odróżnia jednostki twórcze, aktywne, od biernego tłumu, dla którego jedynym sensem istnienia jest rozmnażanie i przetrwanie. Z metafizycznego niepokoju wyrosły religia, nauka i sztuka. Religia porządkuje uczucia, nauka - pojęcia, a sztuka będąc „konstrukcją doznań zmysłowych” pozwala twórcy i odbiorcy „na odczucie jedności w wielości”. Jest to Czysta Forma, czyli sztuka dla sztuki. Witkacy postulował całkowite odpolitycznienie sztuki. Dzieło ma powstawać z niepokoju metafizycznego artysty i nie powinno być manifestem politycznym ani wycinkiem rzeczywistości. Może odrealniać i zniekształcać przedstawiany świat. Witkacy zrywał więc z realizmem, symbolizmem i naturalizmem. W sztuce czystej formy widział jedyny ratunek przed ostateczną zagładą cywilizacji. Na podstawie analizy dziejów przewidział upadek ludzkości dążącej do stłumienia indywidualności i do skrajnej unifikacji. Poprzez zmechanizowanie codziennego życia dojdzie do podporządkowania społeczeństwu jednostki. Ucieczką przed wizją takiej przyszłości jest sztuka Czystej Formy.

Teorię Teatru Czystej Formy zbudował Witkacy w oparciu o analogie z malarstwem. Twierdził, że twórca może swobodnie deformować życie lub świat fantazji „dla cech stworzenia całości, której sens byłby określany tylko wewnętrzną, czysto sceniczną konstrukcją, a nie wymaganiem konsekwentnej psychologii i akcji według jakichś życiowych założeń”. Nowy teatr ma odrzucić symbolizm, naturalizm i realizm, zerwać z patriotyczno-społeczną retoryką, zrezygnować z rzekomych prawd psychologicznych, kategorii estetycznych i literackich. Według Witkacego zadaniem teatru jest „wprowadzenie widza w stan wyjątkowy, który nie może być osiągnięty tak łatwo w przepływaniu dnia codziennego, w czystej swojej formie stanu uczuciowego, poznawania tajemnicy istnienia”.

W dramatach Witkiewicz często posługiwał się groteską. Groteska według Słownika terminów literackich jest to „kategoria estetyczna realizująca się w utworach plastycznych, muzycznych, filmowych, teatralnych i literackich, które wyróżniają się szeregiem współdziałających właściwości”. Ponadto pisarz często sięgał do następujących środków artystycznego wyrazu:

- Fantastyka - upodobanie do form osobliwych, ekscentrycznych, przerażających, monstrualnych, wyolbrzymionych i zdeformowanych.

- Absurdalność świata przedstawionego - wynikająca z braku jednolitego systemu zasad rządzących tym światem i z równoczesnego wprowadzania rozmaitych, często sprzecznych porządków motywacyjnych, np. baśniowego, naturalistycznego, mitologicznego i satyrycznego, w wyniku czego świat groteskowy nie poddaje się logicznej interpretacji.

- Niejednolitość nastroju - przemieszanie komizmu i tragizmu.

- Prowokacyjne nastawienie wobec utrwalonej w świadomości społecznej zdroworozsądkowej wizji świata.

- W grotesce literackiej niejednorodność stylowa, łączenie skłóconych wzorców stylowych, mieszanie mowy wykwintnej z wulgarną, kontrastowanie sposobu wysławiania z sytuacją wypowiedzi.

W literaturze groteska jest zjawiskiem występującym w różnych formach gatunkowych i rodzajowych, stosunkowo najczęściej w epice i dramacie. Elementy groteski odnaleźć można między innymi u: S. Mrożka, W. Gombrowicza, T. Różewicza, F. Kafki, B. Brechta, E. A. Poego, W. Majakowskiego i M. Gogola.

Realizacja założeń Teatru Czystej Formy

Witkacemu nie udało się nigdy zrealizować założeń Teatru Czystej Formy, lecz w Szewcach można odnaleźć wiele jego cech. Świat Szewców jest nierealny. Nie znamy czasu ani miejsca akcji. Postaci są groteskowe - przedstawione niejednokrotnie w absurdalnych sytuacjach: kobieta-modliszka, pożerająca kochanka, wyjący z pożądania Scurvy, gwałt nad pracą Szewców. Bohaterowie posługują się groteskowym językiem pełnym neologizmów, wyszukanych przekleństw, pseudonaukowych zwrotów. Portrety postaci są niepełne i schematyczne. Zaskakują schematycznym zachowaniem. W krótkim, lecz ważnym epizodzie pojawia się Chochoł, lecz kryje on w sobie nie różę, lecz wyfraczonego Bubka. W taki groteskowy sposób Witkacy nawiązuje do Wesela Wyspiańskiego. Umowność wydarzeń podkreślają też pojawiające się na scenie napisy „Nuda” i „Nuda coraz gorsza” oraz wypowiedzi postaci o samym Witkacym. Rzeczywistość dramatu sprawia wrażenie odbitej w krzywym zwierciadle. Dlatego też najważniejsza w Szewcach jest nie psychologia postaci czy akcja dramatu, lecz groteskowa wizja przyszłości ludzkości.

Obraz rewolucji w Szewcach

Witkacy był naocznym świadkiem i uczestnikiem wydarzeń sowieckiej rewolucji. Ostatnie dni jego życia świadczą o panicznym lęku artysty przed porewolucyjną Rosją. W Szewcach przedstawił trzy rewolucje. Pierwsza, dokonana przez Prokuratora rękami „Dziarskich Chłopców” to nic innego, jak przewrót faszystowski wywołany na gruncie podziałów społecznych i niezadowolenia robotników. Następną rebelię wywołują Szewcy pod dowództwem Sajetana. Komuniści nie znajdują jednak, jak poprzednio Prokurator, radości ze zdobytej władzy. Siłą przepędzają żądających sprawiedliwości chłopów. Mordują swojego przywódcę, co łatwo skojarzyć można z „czystkami” raz po raz dokonywanymi w szeregach działaczy partyjnych w Związku Sowieckim. Władzę próbuje też zdobyć anarchistyczny Hiper-Robociarz - Oleander Puzyrkiewicz - ofiara terroru Scurvy’ego. Ostatecznego przewrotu dokonują wraz z Hiper-Robociarzem dwaj Dygnitarze: Towarzysz X i towarzysz Abramowski, będący uosobieniem bliżej nie określonego totalitaryzmu. Reprezentują oni świat pozbawiony najważniejszych dóbr: religii, nauki i sztuki, zmechanizowany i odhumanizowany. Jest to świat, do którego według Witkacego nieuchronnie zmierzamy. Witkiewicz przedstawiając historię kolejnych rewolucji nie opowiada się za żadną z nich. Dostrzega potrzebę zmian, lecz jednocześnie przestrzega, że często ofiarami rewolucji stają się jej przywódcy, a jedna rewolta rodzi następną. Zdobyta władza deprawuje elity. Scurvy mówi do Sajetana: „Ludzie teraz to tylko wy - to każdy wie, a dlatego tylko, żeście po tamtej stronie, jak przejdziecie tę linijkę, będziecie tacy sami jak my”.

Historia rewolucji sowieckiej znakomicie ilustruje to stwierdzenie. W dramacie znajdujemy inne nawiązania do Rosji - choćby pomysł Szewców zabicia i zabalsamowania Sajetana jako symbolu rewolucji, albo wyjęty z retoryki komunistycznej zwrot: „o załatwieniu kwestii chłopskiej”.

W Szewcach tragizm miesza się z komizmem, absurdalne sceny z poważnymi dyskusjami, a wszystko przesiąknięte jest groteską. Dramat sprawia wrażenie „dziwnego snu, w którym najpospolitsze nawet rzeczy miały dziwny, niezgłębiony urok, charakterystyczny dla marzeń sennych, nie dający się z niczym innym porównać”.

Ciekawostki (0)

Zabłyśnij i pokaż wszystkim, że znasz interesujący szczegół, ciekawy fakt dotyczący tego tematu.