Przejdź na stronę główną Interia.pl

Wybierz szkołę

Wybierz dział

Zaproszenie do wspólnej nauki

zaprasza Cię do wspólnej nauki fiszek

Połączenie głosowe
Upewnij się, że masz włączone głośniki i mikrofon
Odrzuć

Oświecenie - wprowadzenie

Estetyczne nurty oświecenia

Epoka oświecenia charakteryzuje się współwystępowaniem trzech odrębnych, powstałych w oparciu o różne idee filozoficzne, nurtów estetyczno-literackich: klasycyzmu, sentymentalizmu, rokoka.

Klasycyzm

Klasycyzm to kierunek literacki, którego pełny rozkwit przypada na wiek XVII we Francji, czyli czasy panowania Ludwika XIV. Po raz pierwszy tego typu tendencje pojawiły się już we Włoszech w XIV wieku oraz w okresie renesansu we Francji w twórczości poetów grupy Plejada. Termin klasycyzm pochodzi od łacińskiego wyrazu classicus - szkolny, uczniowski i używany bywa w różnym znaczeniu. Klasycznymi nazywano autorów, których dzieła odpowiednie były dla nauki uczniów w szkole. Pojęcie to stosowano także w znaczeniu wartościującym, na określenie najdoskonalszych poetów i artystów oraz w odniesieniu do twórców starożytności. Klasyczną nazywano także sztukę i literaturę opartą na wzorcach antycznych, cechującą się umiarem, harmonią, równowagą, spokojem i przeciwstawną wobec tendencji romantycznych.

Francuski klasycyzm XVII wieku, wyrosły z zainteresowania sztuką antyczną, był związany z założeniami filozofii kartezjańskiej, czyli racjonalizmu. Poezję traktowano jako sposób poznania rzeczywistości, dotarcia do prawdy, która w myśl reguł Kartezjusza powinna cechować się jasnością i prostotą. Piękno zwolennicy klasycyzmu utożsamiali z prawdą, za jego podstawowe kryterium uznając rozum. Próby określenia reguł nowego kierunku zaowocowały powstaniem krytycznych pism i zbioru zasad sztuki poetyckiej, z których najbardziej znaną i powszechnie akceptowaną, także w innych krajach europejskich, była wydana w 1674 roku Poetyka N. Boileau. Za najważniejszy cel sztuki uznane zostało dążenie do prawdy czyli piękna poprzez korzystanie z wzorców antycznych i odtwarzanie natury. Postulat ten, nazywany w terminologii łacińskiej imitatio a w greckiej mimesis, wyznaczający naśladowniczy charakter literatury, wyklucza w procesie twórczym rolę natchnienia i działania nie skrępowanej niczym wyobraźni. Jednym z założeń twórczości klasycystycznej była konieczność przestrzegania reguły prawdopodobieństwa. Ukazana w sztuce rzeczywistość miała cechować się harmonią, symetrią, ładem, umiarem i spokojem właściwym dla procesów intelektualnych i rozumu.

Pisarze klasycyzmu starali się dotrzeć do istoty rzeczy, do tego, co ogólne i powszechne. Konstrukcja dzieła określona była przez jasne reguły. Jedną z nich była zasada decorum czyli kategoria odpowiedniości poszczególnych elementów dzieła, a więc stylu i tematu (np. podniosły styl zarezerwowany był dla tragedii), konieczność zachowania jednorodności estetycznej, co wykluczało mieszanie tragizmu z komizmem, itp. W tragedii klasycznej obowiązywała zasada trzech jedności (miejsca, czasu i akcji). Wysokie wymogi stawiano językowi utworów, który powinien cechować się jasnością, zwięzłością intelektualną, czystością, precyzją oraz stylistyczną konstrukcją, wykorzystującą reguły retoryki.

Zwolennicy klasycyzmu określili hierarchię gatunków literackich, najważniejszą rolę przyznając tragedii i eposowi, a także innym gatunkom, wywodzącym się ze starożytności. Sztuce przypisywano cele dydaktyczne i utylitarne, miała ona służyć edukacji społeczeństwa, jego wychowywaniu i ogólnemu pożytkowi. Jej zadaniem było ukazywać to, co wzniosłe i piękne, dobre i pożyteczne dla ducha i umysłu. Artysta ponosił wewnętrzną odpowiedzialność za swoje dzieło i nie mógł lekceważyć skutków moralnych własnej twórczości. Najwybitniejszymi przedstawicielami europejskiego klasycyzmu byli we Francji: J. Racine, B. Pascal, F. La Rochefoucauld, Molier.

Sentymentalizm

Sentymentalizm to prąd literacki, rozwijający się w oświeceniu w opozycji do ideowych, estetycznych i filozoficznych założeń klasycyzmu. Nazwa kierunku wywodzi się od tytułu powieści L. Sterne’a Podróż sentymentalna. W języku angielskim wyraz sentimental znaczy: wrażliwy, moralny. Filozoficznym podłożem kierunku były sensualizm i empiryzm, reprezentowane m.in. przez Hume’a i Condillaca. Zakładali oni, iż jedynym źródłem poznania człowieka są zmysły, podkreślając przez to rolę subiektywnego charakteru odbioru wrażeń przez jednostkę. Zarówno sensualiści jak i empiryści kierowali rozważania filozoficzne w stronę psychologii, co wpłynęło na zainteresowanie twórców literatury sentymentalizmu wnętrzem człowieka i jego przeżyciami osobistymi. Do upowszechnienia i rozwoju nowego kierunku w znacznym stopniu przyczyniła się filozofia i twórczość J. J. Rousseau. Zespół głoszonych przez niego idei, zwany russoizmem, był świadectwem konfliktu między cywilizacją i kulturą a naturą. Rousseau, krytykując negatywny wpływ cywilizacji na rozwój i moralność człowieka swoich czasów, głosił hasło powrotu do natury, w stanie której ludzkość odzyskałaby swoje pierwotne cechy, wrodzoną dobroć, a przez to osiągnęłaby szczęście. Taka wizja człowieka w świecie przyczyniła się do odmiennej niż w klasycyzmie koncepcji rzeczywistości, która okazywała się być pełna sprzeczności i wewnętrznych konfliktów, świadczących o moralnym kryzysie cywilizacji.

Twórcy literatury sentymentalnej poddawali krytyce ówczesny feudalno-absolutystyczny ustrój, bohaterem utworów czyniąc często przedstawicieli mieszczaństwa czy ludu. Przedmiotem zainteresowania pisarzy stało się wewnętrzne życie człowieka, analiza uczuć, ukazywanie prawdziwych więzi międzyludzkich: miłości, przyjaźni, relacji rodzinnych. Dogłębnej analizie psychologicznej towarzyszyło wprowadzanie realiów obyczajowych epoki oraz postulaty prostoty i czułości.

Twórcy utworów sentymentalnych uprawiali gatunki nie doceniane przez klasyków, takie jak powieść, dramat, liryka osobista. Wprowadzili do literatury opisy przyrody, analizowali relacje między człowiekiem i naturą oraz jego miejsce we wszechświecie. Najwybitniejszej realizacji sentymentalizm doczekał się w twórczości J. J. Rousseau, autora m.in. Nowej Heloizy, Emila i Wyznań.

Rokoko

Termin rokoko (fr. rocaille - muszla) pojawił się początkowo w sztukach plastycznych na określenie tendencji rozwijających się w Europie w latach 1720-1780, a następnie stosowany był w odniesieniu do zjawisk literackich, charakterystycznych zwłaszcza dla twórczości francuskich pisarzy za czasów panowania Ludwika XV. Okres rządów tego króla zaznaczył się porzuceniem dworskiego ceremoniału na rzecz kameralności, wzrostem swobody życia towarzyskiego, przejawiającego się w atmosferze erotyzmu, słownego flirtu i zmysłowości. Filozoficznymi podstawami nowego nurtu były idee epikureizmu, którego zwolennicy szczęście człowieka utożsamiali z osiągnięciem przyjemności i unikaniem cierpienia oraz postulowali hasło carpe diem nakazujące korzystanie z chwili. Twórcy rokoka traktowali literaturę jako grę i zabawę, nadrzędną rolę przypisując kategoriom smaku, wdzięku i elegancji. W przeciwieństwie do twórców klasycyzmu, motywy mitologiczne wykorzystywali w celach ornamentacyjnych i dekoracyjnych. Nastrojowość i uczuciowość sentymentalizmu pisarze rokoka łączyli z motywami pasterskimi, co doprowadziło m.in. do powstania nowej odmiany sielanki. Na twórczość rokokową w przeważającej mierze składają się małe formy poetyckie, takie jak anakreontyki i epigramaty. Język literacki nurtu ukształtowany został w oparciu o reguły towarzyskiej konwersacji, obowiązującej w tym okresie. Niejednokrotnie wykorzystywano dowcipną grę słów (kalambury), wprowadzano zaskakujące puenty i błyskotliwe skojarzenia, świadczące o wyrafinowanym smaku autorów i lekkości języka. Nurt rokoka rozwijał się przede wszystkim we Francji, jego przejawy widoczne są w komediowej twórczości P. Marivaux i P. Beaumarchais, w powieściach P. Choderlos de Laclos oraz w niektórych utworach Woltera. Pierwiastki rokoka można także odnaleźć w twórczości pisarzy angielskich, włoskich, niemieckich a także polskich.

Ciekawostki (0)

Zabłyśnij i pokaż wszystkim, że znasz interesujący szczegół, ciekawy fakt dotyczący tego tematu.