Przejdź na stronę główną Interia.pl

Wybierz szkołę

Wybierz dział

Zaproszenie do wspólnej nauki

zaprasza Cię do wspólnej nauki fiszek

Połączenie głosowe
Upewnij się, że masz włączone głośniki i mikrofon
Odrzuć

Oświecenie - wprowadzenie

Umysłowe prądy i główne idee oświecenia

Wiara w możliwości naukowego poznania, kult „oświeconego rozumu” oraz wyzwolenie się spod dominacji Kościoła przyczyniły się w wieku XVIII do powstania wielu nurtów i prądów filozoficznych, określających nową świadomość człowieka, kształtujących rozwój kulturalno-społeczny. Przy wielości formujących się wówczas idei daje się zauważyć charakterystyczne dla nich wszystkich nastawienie krytyczne (krytycyzm) wobec dotychczasowych dogmatów i wzorców oraz sposobów poznania. Celem nowej myśli filozoficznej było oswobodzenie człowieka z pęt schematycznego, uwarunkowanego społecznie i historycznie myślenia oraz stworzenia nowych racjonalnych reguł, określających byt a także zrealizowanie nowatorskich koncepcji życia społecznego, opartych na porządku natury. Do najważniejszych nurtów XVII i XVIII wieku, które wywarły wpływ na całą myśl europejską, niewątpliwie należą: racjonalizm, empiryzm, sensualizm, deizm, ateizm, utylitaryzm, humanitaryzm, libertynizm, a w końcowej fazie epoki, przygotowujące już grunt dla rozwoju romantyzmu: idea powrotu do natury oraz irracjonalizm.

Racjonalizm

Dominującym kierunkiem umysłowym oświecenia był racjonalizm. Termin ten pochodzi od łacińskiego wyrazu ratio - rozum. Za twórcę kierunku uważa się żyjącego w latach 1596-1650 René Descartesa, czyli Kartezjusza, którego koncepcja wyłożona w słynnym studium Rozprawa o metodzie zapoczątkowała nowy okres w filozofii i stała się podstawą XIII-wiecznego racjonalizmu oraz wpłynęła na ukształtowanie jednego z nurtów estetycznych epoki klasycyzmu. Filozofia Kartezjusza, mimo iż zupełnie nowatorska, związana była z tradycją myśli średniowiecznego filozofa, św. Augustyna, zwłaszcza w dziedzinie metafizyki, czyli rozważań dotyczących Boga i relacji między człowiekiem a Stwórcą. Punktem wyjścia filozofii Kartezjusza był sceptycyzm, czyli postawa wątpiąca wobec dotychczasowych dostępnych metod poznania. Doprowadziła ona do znalezienia oparcia w ludzkiej myśli. „Myślę, więc jestem” („Cogito ergo sum”) - to stwierdzenie Kartezjusza parafrazujące augustiańskie „Wątpię, więc jestem” przyczyniło się do uznania myślowej jaźni ludzkiej za niezależny, istniejący byt. Poszukując nowej metody doskonałego poznania, filozof odwoływał się do nauk matematycznych i stosowanej w nich analizy. Analityczna metoda, oparta na zasadach rozu mowych, gwarantowała według niego prawdziwe poznanie. W ten sposób Kartezjusz uznał rozum za najwyższą instancję poznania rzeczywistości. Wrażenia zmysłowe, często mylne, służą jedynie uświadamianiu sobie przez rozum idei wrodzonych, nie pochodzących z zewnątrz, ale należących do rozumu, jasnych i prostych, lecz nie zawsze nam znanych.

Filozofia Kartezjusza znalazła wielu kontynuatorów, zarówno w czasach mu współczesnych jak i w wiekach późniejszych. W II połowie XVII wieku we Francji myśl kartezjańska, zwłaszcza jego metodologia, stała się powszechnie obowiązująca wśród warstw wykształconych. Do jej upowszechnienia przyczyniła się teoria Barucha Spinozy, żyjącego w latach 1632-1677. Spinoza, podobnie jak Kartezjusz, uznał rozum za najdoskonalsze narzędzie poznania, podstawowym kryterium prawdy czyniąc jasność i wyrazistość. Szczególne znaczenie przypisywał matematyce i zgodnie z jej regułami wykładał swoją myśl filozoficzną. Odchodząc od dualizmu obecnego w myśli Kartezjusza, oddzielającego istnienie pierwiastków duchowych od materialnych, stał na stanowisku panteizmu, utożsamiając Boga z przyrodą. Według Spinozy rzeczywistość poddana jest wiecznym prawom, wywodzącym się z natury Boga. Pogląd ten, wykluczający istnienie przypadku i wolnej woli nazywa się determinizmem. Filozofia Spinozy miała charakter monistyczny, głosił on bowiem, iż istnieje jedna substancja, nie mająca charakteru ani czysto materialnego, ani duchowego.

Znaczącą rolę w umacnianiu filozofii racjonalistycznej odegrała działalność Isaaca Newtona (1642-1727), fizyka, matematyka i astronoma, odkrywcy prawa powszechnego ciążenia, trzech zasad dynamiki, wynalazcy rachunku różniczkowego oraz konstruktora lunety. Newton przyczynił się do znacznego rozwoju nauk przyrodniczych. Głosił także teorię, iż zasady matematyczne mają znaczenie dla nauk filozoficznych.

Ateizm i deizm

Rozwój filozofii racjonalistycznej wpłynął na zmianę poglądów dotyczących religii. Skutkiem tego na przełomie XVII i XVIII wieku rozwinęły się dwa kierunki: deizm i ateizm. Deiści uznawali istnienie Boga, zakładając, że stworzył on świat, w którego sprawy jednak nie ingeruje. Przyjmowali zasadność niektórych nakazów moralnych, wypływających z religii, krytykowali jednak religijny fanatyzm i negowali objawienie. Przedstawicielami deizmu we Francji byli D. Diderot oraz Wolter. Ateiści, czerpiąc z filozofii materialistycznej, negowali istnienie Boga. Jednym z czołowych zwolenników tego poglądu był Paul Holbach, francuski filozof, współtwórca Encyklopedii.

Empiryzm

Empiryzm to prąd filozoficzny, przeciwstawny wobec racjonalizmu, którego nazwa pochodzi od łacińskiego wyrazu empeirikos - doświadczony. Empiryzm zakłada, że prawdziwe poznanie odbywa się na drodze doświadczenia i obserwacji. Nurt ten zapoczątkowany w XVII wieku przez Franciszka Bacona, upowszechnił się w okresie oświecenia, by ze szczególną siłą powrócić w czasach pozytywizmu. Za właściwego twórcę empiryzmu uważa się Bacona, mimo że podobne tendencje pojawiały się już w średniowieczu, a zwłaszcza w odrodzeniu. Bacon dokonał klasyfikacji nauk. Szczególne znaczenie przypisywał przyrodoznawstwu, dzięki któremu człowiek może zyskać władzę nad naturą. Odrzucając zasadność uprawiania nauki „czystej” wskazywał na pragmatyczny (możliwy do wykorzystania w rzeczywistości) charakter wiedzy, którą należy zdobywać w sposób czynny, poprzez eksperymenty. Za najdoskonalszą metodę badawczą uznał indukcję, w której na podstawie danych empirycznych formułuje się ogólne wnioski. Według Bacona w procesie poznawczym odgrywają rolę nie tylko zmysły człowieka, ale i jego rozum. Należy jednak najpierw wyeliminować złudzenia rozumu, a następnie, opierając się na eksperymencie, ustalić fakty i w drodze indukcji uogólnić je. Teoria Bacona, praktycznie zapomniana po jego śmierci, odżyła na nowo w wieku XVIII, stanowiąc przeciwwagę dla racjonalizmu, a w niektórych wypadkach uzupełniając jego założenia.

Podstawy oświeceniowego empiryzmu stworzone zostały pod koniec wieku XVII przez angielskiego filozofa Johna Locke’a (1632-1704). W przeciwieństwie do Bacona, który drogę doświadczenia uznawał za najdoskonalsze źródło wiedzy, Locke twierdził, że każde poznanie, prawdziwe czy błędne, ma charakter empiryczny. Umysł ludzki pojmował jako niezapisaną, czystą tablicę (tabula rasa), która wypełniona zostaje na drodze doświadczeń. Angielski filozof odrzucał tym samym kartezjańską teorię idei zrodzonych. Wiedza, którą zdobywamy, jest zawsze nabyta, wrodzone są tylko władze umysłu. Bacon rozróżniał dwa rodzaje doświadczenia: postrzeżenia, powstałe na drodze obserwacji rzeczy zewnętrznych, oraz refleksję, będącą działaniem umysłu. Pierwotne jest postrzeżenie, ale refleksja ma większe znaczenie, gdyż daje pewniejszą wiedzę. Locke, mimo iż empirysta, za najważniejsze uznawał dążenie do poznania prawd ogólnych, co łączyło go z racjonalistami. Zasługą Locke’a było to, że uczynił poznanie najistotniejszym zadaniem filozofii, kładąc także nacisk na konieczność właściwego ukierunkowania rozwoju człowieka i kształtowania jego umysłu w sposób jak najbardziej korzystny dla niego samego i całego społeczeństwa.

Empiryzm Locke’a znacząco wpłynął na rozwój myśli filozoficznej w Anglii XVIII wieku. Jego następcami byli m.in. Berkeley i Hume. We Francji nurt ten upowszechnił się dzięki Wolterowi.

Sensualizm

Sensualizm to odmiana empiryzmu, u jego podstaw leży przekonanie, że jedynym źródłem wiedzy są zmysły. Nurt ten, wywodzący się pośrednio z filozofii Locke’a, ugruntował się w pismach George’a Berkeleya (1685-1753), twierdzącego, że istnieją tylko te rzeczy, których doświadczamy. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli skrajnego sensualizmu był Etienne Bonnot de Condillac (1715-1780), którego mistrzami byli: początkowo Locke, a następnie Newton. Inaczej niż Locke, Condillac zakładał istnienie jedynie doświadczeń zewnętrznych, odrzucając wewnętrzne, zaś rozumowi przyznawał bierną rolę w procesie poznawania. Według niego treści, a nawet funkcje rozumu, nie są wrodzone, ale pochodzą w całości z wrażeń i formują się na podstawie doświadczeń. W ujęciu Condillaca filozofia zbliżała się więc do psychologii.

Utylitaryzm

Utylitaryzm jest ideą, według której gwarantem szczęścia jest pożyteczność tego, co robimy. Filozofia oświecenia, której twórcy głosili możliwość racjonalistycznego czy empirycznego poznania praw rządzących naturą, mogących służyć przekształcaniu i reformowaniu stosunków społecznych, sprzyjała tendencjom utylitarnym. Zasada utylitaryzmu sformułowana m.in. w pismach D. Hume’a, przyjęta została przez większość angielskich etyków doby oświecenia. W XVIII wieku przypuszczano powszechnie, że człowiek, dążąc do zaspokojenia interesu prywatnego, powinien równocześnie przyczyniać się do dobra ogółu. Etykę rozumiano jako „sztukę kierowania czynnościami ludzkimi tak, aby wytwarzały możliwie najwięcej szczęścia”. Szczęście pojmowano w kategoriach przyjemności, które utożsamiano z korzyścią. Utylitaryzm stworzył własną teorię ekonomiczną, polityczną i prawną. Zwolennicy utylitaryzmu znaczną rolę w oświecaniu umysłów ludzkich i wychowaniu przypisywali literaturze.

Humanitaryzm

Charakterystyczne dla oświecenia zainteresowanie człowiekiem oraz troska o jego wszechstronny rozwój sprzyjały rozpowszechnianiu się postawy humanitaryzmu. Jej wyrazem była dbałość o zachowanie godności jednostki i poszanowanie jej prawa do wolności i równości. Idea humanitaryzmu korespondowała z szerzącą się krytyką ustroju absolutystycznego oraz żądaniem powszechnej tolerancji religijnej.

Libertynizm

Nowy stosunek do religii oraz położenie nacisku na wszechstronny rozwój wolnego umysłu ludzkiego przyczyniły się do powstania w wieku XVII we Francji nurtu zwanego libertynizmem (łac. libertimus - wyzwolony). Libertyni, bo tak nazywano zwolenników tego ruchu, odrzucali wszelkie dogmaty i normy, które Kościół przez wieki starał się ugruntować w życiu społecznym i kulturalnym. Reprezentowali postawę laicką i wolnomyślicielską, charakteryzowali się swobodnym podejściem do norm obyczajowych, przyznając każdemu prawo wyboru odpowiadających mu zasad etycznych. Bliskie były im nastroje hedonistyczne, gdyż szczęście utożsamiali z osiągnięciem przyjemności, zwłaszcza zmysłowych. Libertynizm oddziałał także na literaturę polską, jego przejawy odnaleźć można w twórczości K. Węgierskiego i S. Trembeckiego.

Idea powrotu do natury

Przeciwwagą dla utylitaryzmu i racjonalizmu, zakładających optymistyczną wizję człowieka i świata, była filozofia głoszona przez francuskiego myśliciela i pisarza J. J. Rousseau, zwana od nazwiska jej twórcy russoizmem. Rousseau, autor m.in. Umowy społecznej, przeciwstawiał cywilizację i kulturę, które zabiły w człowieku pierwotne naturalne właściwości, naturze. Według filozofa w otoczeniu natury człowiek był prawdziwie dobry, wolny i szczęśliwy; rozwój cywilizacyjny spowodował upadek moralności, zanik prawdziwych więzi międzyludzkich oraz powstanie nierówności społecznych. Rousseau postulował nawrót do natury i takie wychowanie człowieka, które odbudowałoby w nim pierwotne, utracone właściwości i przygotowało do życia w społeczeństwie, opartym na zasadach dobrowolnej umowy. Russoizm stał się podstawą sentymentalizmu.

Irracjonalizm

Nurt ten, jako przeciwieństwo racjonalizmu, pojawił się w końcowej fazie oświecenia, stając się punktem wyjścia dla rozwoju nowej epoki - romantyzmu. Zwolennicy irracjonalizmu zakładali możliwość pozarozumowego poznania rzeczywistości, decydującą rolę przypisując intuicji, natchnieniu, wierze, uczuciu i instynktowi.

Ciekawostki (0)

Zabłyśnij i pokaż wszystkim, że znasz interesujący szczegół, ciekawy fakt dotyczący tego tematu.